ملائم با طبعش باشد و يا « هو الذى يفعل بطبعه الجسمانى حين هو مخلى و طبعه من غير عائق » ب - فاعل بقسر كه مبدأ صدور فعل باشد و فعل صادره از و بدون شعور و اراده باشد و لكن فعلش خلاف مقتضى طبع اصلى آن باشد و يا « هو الذى يفعل بطبعه المقسورة على خلاف ما يقتضيه حين ما هو غير مخلى و نفسه بتحريك قاسر و تحويل محول » ج - فاعل بالجبر كه مبدأ صدور فعل است كه مسبوق بارادهء مسبوق بعلم است كه متعلق بغرض است در آن فعل و يا « هو ان يتساوى نسبته الى الطرفين فيحتاج الى ضميمة اخرى كعلم جديد و غيره » و يا صدور فعل از آن مسبوق بعلم وارده باشد و نسبت اصل قدرت و قوت او بدون انضمام دواعى و يا صوارف بفعل و ترك مساوى باشد . ه - فاعل بالعناية كه مبدأ صدور فعل باشد و فعل او تابع علم او بوجه خير باشد بر حسب نقس الامر و علم او بوجه خير در فعل كافى براى صدور فعل باشد بدون نياز به قصد زائدى بر علم يا « هو الذى منشأ فاعليته صدور الفعل عنه و الداعى له على الصدور مجرد علمه بنظام الفعل و الجود » . و - فاعل بالرضا كه مبدأ صدور فعل باشد و علمش بذاتش كه عين ذاتش مىباشد سبب وجود اشياء باشد و نفس معلوميت اشياء و نفس وجود آنها ازو باشد بلا اختلاف و اضافة و عالميت او باشياء بعينه اضافت فاعليت او باشد بر اشياء بدون تفاوت و يا « هو الذى منشأ فاعليته ذاته العالمة بذاته لا غيره و يكون علمه بمجعوله عين هوية مجعوله » ( از مبدأ و معاد صدرا ص 48 - 49 - اسفار ج 2 ص 178 - مشاعر ص 9 - اسفار ج 2 ص 212 ، 165 - مبدأ و معاد ص 98 ) . اقسام شش‌گانهء فاعل در نفس انسان موجود است بقياس با افاعيل مختلف زيرا فاعليت نفس بقياس به تصورات و توهماتش بالرضا است و بقياس بانچه حاصل مىشود به مجرد تصور و توهم بالعناية است چنان كه در اثر توهم سقوط از ديوار يا بام ساقط مىشود و بقياس به آنچه حاصل مىشود بواسطهء بواعث خارجيه بالقصد است و بقياس بفعل قبايح بالجبر است و فاعليت آن براى حفظ مزاج و افاده حرارت غريزى در بدن بالطبع است و براى حرارت حمائيه و مرض و سمن و غيره بالقسر است . اقسامى ديگر نيز براى فاعل ذكر كرده‌اند كه تقسيمات فرعى است از اين قرار : الف - فاعل بالقوت مانند نار بقياس به آنچه مشتعل نشده است و در شأن آن اشتعال باشد . ب - فاعل بالذات كه لذاته مبدأ فعل است در مقابل فاعل بعرض . ج - فاعل جزئى كه علت شخصيه يا نوعيه يا جنسيه است براى معلول شخصى يا نوعى يا جنسى و فاعل كلى مخالف آنست . د - فاعل خاص كه موجب انفعال يك چيز است مانند نار كه محرق يك امر باشد در مقابل فاعل عام .